Milioni preko prvobitne cijene: Zašto poskupljuju kineski projekti na Balkanu?

U izgradnju hidroelektrana u Bistrici na istoku Bosne i Hercegovine biće uloženo dodatnih oko 11 miliona eura.

Hidroelektrane od 2021. gradi kineska kompanija China National Aero-Technology International Engineering Corporation (AVIC), a kompanija “HE Bistrica” dokapitalizovana je od strane matičnog preduzeća “HE na Drini”, koje je u vlasništvu bh. entiteta Republika Srpska (RS).

Odluka o dodatnim ulaganjima usvojena je na skupštini dioničara “HE na Drini” u oktobru, čime se cijena hidroelektrane sa početnih 103 miliona popela na više od 170 miliona evra.

Iz Elektroprivrede RS, javnog preduzeća u čijem je vlasništvu HE na Drini, nisu odgovorili na pitanja Radija Slobodna Evropa (RSE) o razlozima dodatnih ulaganja.

Ovo je samo jedan u nizu kineskih projekata na Zapadnom Balkanu, čija cijena raste iz godine u godinu.

Iz nevladine organizacije Transparency International BiH za RSE ocijenjuju da kašnjenje projekata, netransparentnost, slab institucionalni nadzor – a ponekad i greške u samim projektima – neminovno dovode do njihovog višestrukog poskupljenja koje plaćaju građani.

Kojim projektima u BiH je cijena najviše rasla?

Sporazum o izgradnji hidroelekrana Bistrica kineska kompanija AVIC i Vlada RS potpisali su u decembru 2019. godine.

Izgradnja sistema od tri hidroelektrane je počela 2021. godine, uz cijenu od 103 miliona evra.

Hidroelektranu su pratili brojni problemi u izgradnji, uključujući klizište na magistralnom putu Sarajevo-Foča zbog čega je došlo do prekida radova.

Cijena je narasla za skoro 70 miliona evra, a prvobitni rok za njen završetak, decembar 2026. godine, će biti premašen.

Autoput Banja Luka – Prijedor gradi kineska kompanija China Shandong International Economic & Technical Cooperation Group, koja je bila angažovana i na izgradnji saobraćajnica u Srbiji.

Od 2018. godine, projekat je poskupio sa 297 miliona na 388 miliona evra, a rokovi završetka su konstantno pomjerani.

Kina u potpunosti finansira ovaj projekat i ima pravo na 30-godišnju koncesiju za naplatu putarine. U slučaju da godišnji prihodi od putarine budu manji od 32,5 miliona evra, razlika će se nadoknaditi iz entitetskog budžeta.

Ugovor između Vlade RS i kineske kompanije je od početka bio tajna.

Vlasti su nakon niza tužbi objavile ugovor, ali ne i njegove finansijske detalje.

Bolnica u Doboju je svečano otvorena krajem 2024. godine, sa zakašnjenjem od oko godinu dana.

Od prvobitnih 53 miliona evra iz budžeta RS, cijena je narasla na više od 60 miliona evra, zbog dodatnih troškova opremanja bolnice, dok je izvođač, China Sinopharm International Corporation, pravdao ukupni rast cijena inflacijom izazvanom pandemijom i ratom u Ukrajini.

Iz Vlade RS su na upit RSE o poskupljenjima naveli da su upit proslijedili Ministarstvu saobraćaja i veza, odnosno Ministarstvu zdravlja. Do zaključenja teksta, još nismo dobili odgovore.

Odgovornost vlasti za poskupljenja

Posljednjih godina, infrastrukturni projekti su sve skuplji zbog cijena energenata, ali su i vlasti odgovorne, ocjenjuje za RSE Damjan Ožegović iz Transparency International BiH.

“Ovde bilo koji strani investitori imaju povlašten položaj čak i u odnosu na domaće investitore. Naši donosioci odluka se njima prilagođavaju umjesto da se ti koji dolaze prilagode domaćim pravilima”, rekao je Ožegović.

Dodao je da je BiH plodno tle za odobravanje poskupljenja investitorima za velike infrastrukturne i energetske projekte zbog moguće finansijske i političke koristi, ali i zbog nesposobnosti.

“Moguće je da do poskupljenja ne dolazi namjerno, već zbog nesposobnosti da se pravilno odredi cijena, što takođe nije neuobičajeno kod nas”, ocijenio je Ožegović.

Pojašnjava da se ovo dešava u situacijama gdje se u startu ne odredi kompletan obim projekta. Dobojska bolnica je takav slučaj, jer je imala dodatne troškove koji su u početku trebali biti uplanirani.

Kina i državne garancije

U organizaciji Bankwatch International, koja prati kineske investicije u energetskom sektoru na Zapadnom Balkanu, kažu da kašnjenja u rokovima i prekoračenja troškova nisu rijetkost kada se govori o velikim projektima.

Ipak, ističe Pipa Galop iz ove organizacije za RSE, postoji razlog zašto su projekti koje finansira Kina na Zapadnom Balkanu skloni poskupljenjima i kašnjenjima.

“Kada evropske banke razmatraju odobravanje kredita, žele biti sigurne da će dobiti svoj novac natrag. Stoga provode dubinsku analizu kako bi osigurale da su projekti ekonomski isplativi i dobro isplanirani. S druge strane, kineske banke gotovo uvijek traže državna ili entitetska jamstva za svoje kredite”, pojašnjava Galop.

Ona dodaje da ovo znači da i ako projekti propadnu – Kina dobija svoj novac natrag.

“Stoga im nije toliko važno osigurati da su sami projekti ekonomski isplativi i dobro isplanirani. Ne želim reći da oni uopšte ne provode provjere, no budući da nemaju tradiciju saradnje s civilnim društvom, skloni su povjerovati svemu što im vlade kažu”, rekla je ona.

Kako je Kina uključena u projekte?

Kina na Zapadnom Balkanu gradi i finansira projekte pomoću tri različita modela, a svima je zajedničko – tajnost ugovora, korištenje kineske opreme, a nerijetko i radne snage.

Jedan od njih je EPC model (engineering, procurement, and construction – projektovanje, nabavka i izgradnja) tzv. “ključ u ruke”.

To znači da domaće javno preduzeće potpisuje ugovor sa kineskim konzorcijumom koji preuzima odgovornost za projektovanje, nabavku materijala i izvođenje radova.

U ovakvim projektima, kreditor je često kineska Exim banka.

• Specijal RSE: Kina na Balkanu

Drugi model koji Kina na Zapadnom Balkanu često koristi je da ona finansira projekat, koji naručilac plaća kada bude završen, obično iz prihoda od prodaje električne energije ili iz putarina.

Ovo pogoduje javnim preduzećima u BiH koja često nemaju dovoljno kapitala za velike investicije, dok kineskim kompanijama ovo problem jer obično iza njih stoji državni kapital.

U praksi su ovi projekti znatno skuplji, obzirom da izvođači na sebe preuzimaju rizik i obaveze, od pronalaženja banaka do izdavanja garancija.

Koncesioni model je treći model koji kineske kompanije koriste na Zapadnom Balkanu, a on se u BiH do sada primjenjivao samo za infrastrukturne projekte.

Prema njemu, kineska kompanija osniva svoje predstavništvo u BiH, uloži sopstveni novac ili kreditna sredstva, te gradi projekat – konkretno autoput od Banjaluke do Prijedora – i onda naplaćuje njegovo korištenje u određenom vremenskom periodu.

Iako u startu djeluje da projekat ništa ne košta vlasti u RS, Vlada je dužna da nadomjesti novac ako putarine na godišnjem nivou ne pređu ugovoreni prag.

Nakon određenog vremenskog perioda, objekat prelazi u javno vlasništvo.

Situacija u regionu

Više velikih infrastrukturnih i energetskih projekata koje su u regionu realizovale kineske kompanije pratila su značajna povećanja troškova, višegodišnja kašnjenja ili naknadni finansijski zahtjevi.

Kineska firma “Šandong” (Shandong) je zadužena za izgradnju brze saobraćajnice od Požarevca do Golupca na istoku Srbije, zvane Dunavski koridor.

Sa početnih 337 miliona evra, cijena radova na Dunavskom koridoru je porasla na oko 524 miliona evra, a pomjeran je i rok za otvaranje saobraćajnice.

Šandongovoj firmi je povjerena i izgradnja autoputa od Beograda, preko Zrenjanina, do Novog Sada.

Cijena ove trase, sa čijom se izgradnjom počelo 2023, drastično je skočila.

Sa prvobitnih 600 miliona evra, procjene su sada gotovo tri puta više – jer država Srbija ostavlja prostor da se zaduži do 1,7 milijardi evra za njenu izgradnju.

Aneksima je rasla i cijena brze pruge od Novog Sada do granice sa Mađarskom, koju je radio konzorcijum dvije kineske kompanije. Na kraju je plaćena oko 1,2 milijarde evra.

Ovi radovi su pod istragom Tužilaštva za organizovani kriminal, koje, pored ostalog, sumnjiči dvojicu bivših ministara za pronevjeru više od 115 miliona dolara.

Postupci su pokrenuti nakon pogibije 16 ljudi u padu betonske nadstrešnice na rekonstruisanoj železničkoj stanici u Novom Sadu. Nesreća je dovela do masovnih protesta i smjene vlasti u Srbiji.

Značajan rast vrijednosti zabilježen je na autoputu Kičevo-Ohrid u Sjevernoj Makedoniji, koji gradi kineski Sinohydro.

Kada je ugovor dodijeljen, vrijednost projekta iznosila je 411 miliona evra, a ukupna cijena je na kraju dostigla približno 600 miliona eura.

Kao razlozi su navedeni nepredviđeni geološki uslovi, dodatna eksproprijacija zemljišta, izmjene projekta i potreba za izgradnjom prateće infrastrukture.

Sličan obrazac vidljiv je i kod projekta rekonstrukcije Termoelektrane Pljevlja u Crnoj Gori, koji realizuje konzorcijum predvođen kineskom kompanijom Dongfang Electric International.

Osnovni ugovor iz 2020. godine bio je vrijedan 54,5 miliona evra, dok je do sredine 2026. isplaćeno 65,5 miliona evra.

Iz crnogorske Elektroprivrede poskupljenje su pravdali naknadnim radovima koji nisu bili dio osnovnog ugovora.

Dionica autoputa od Smokovca kod Podgorice do Mateševa na sjeveru zemlje, koju je gradio kineski CRBC, po ugovoru iz 2014. koštala je 809 miliona evra.

Crnogorska Vlada je morala da se zaduži još 90 miliona evra, za dodatne troškove, a autoput je pušten u rad osam godina nakon potpisivnja ugovora.

Izvor: Radio Slobodna Evropa