Nablus, grad palestinskog otpora

Do Nablusa se ide vijugavom dolinom i plodnim razvođem po kojem su od Galileje do Hebrona na jugu posijane sve biblijske legende, sahranjeni starozavjetni patrijarsi i stupale rimske, bizantske, perzijske i muslimanske vojske. Tek na tom putu stekao sam vizuelnu sliku naseljavanja Jevreja u, po njima, od Boga obećanu Judeju i Samariju, a po Palestincima, u okupiranu palestinsku domovinu. Iza Ajn Jabruda redaju se stara palestinska sela Zindžil, Kube, Kabelani. Nabraja mi ih Palestinac iz tog kraja, koji sjedi do mene, a poznaje svako brdo, svaki kamen svoje zemlje. Pokazuje jevrejska naselja na uzvisinama. Nekih nema ni na mapama, pa ne znam jesam li im imena kako treba zapisao.

Iz petka u petak

Palestinske kuće razbacane su po padinama, među maslinama, na zemlji škrtoj zelenilom. Kako naiđe koje brdo, zdesna ili slijeva, na njemu jevrejske kolonije. Na brežuljku Šilo, kaže mi mladi Palestinac, u vrijeme Ariela Sharona podignut je centar Mateh Binyamin, tri naselja na tri stotine dunuma. Kad se iznad terasastog puta ponad borova ukaže Šbot Rahel, objašnjava mi da je ondje vojni logor, a da su doseljenici žestoki ortodoksi. U palestinskom selu Kube prave se dobre cigle. Pitam kakav je bio rod maslina. “Dobar”, kaže, “prije koju sedmicu su obrane. U koloniji Jicar takođe su ortodoksi, kradu masline, čupaju stabla, kod sela Burina zapalili su ih stotinu”. Na skretanjima za naselja patrole, po nekoliko vojnika i doseljenika. Na natpisima su imena naselja samo na hebrejskom, ponegdje i na engleskom, ako je zanimljivo stranim turistima.

Zapadno se odvaja put i za koloniju Kdumim, koja se širi otimajući zemlju od seljaka Kufr Kaduma. Svakog petka mještani protestuju, padaju i žrtve. Izbijaju i sukobi vojske sa doseljenicima, koji dođu i na brzinu, bez dozvole, podignu takozvane outposte, ali ih kasnije legaliziraju uz potvrdu iz armije da se radi o vojnoj zoni. “Oko Nablusa podignuto je trideset kolonija u kojima se nastanilo preko dvadeset hiljada setlera”, kaže moj saputnik Abu Omer. Palestinci jevrejske doseljenike ili naseljenike radije nazivaju po američki, setlerima, s pežorativnim prizvukom.

Palestinci protestuju iz petka u petak, iz godine u godinu, i ginu zbog zemlje koja im se otima. A to kako se uništava prirodna okolina vidio sam ovlaš, iz automobila, na tom kratkom putu do Nablusa. Izgled i red prirode poremete samo veliki zemljotresi u nekoliko vijekova, a ovdje je ona ljudskom rukom narušena za nekoliko decenija. Vrhovi brda se odsijeku i na njima podignu betonski blokovi zgrada, koji sami po sebi djeluju teško i sumorno. Zidovi i podzidi brane naselja, ali i terase na kojima izrastaju šume borova.

Pristupni putevi i rampe, često ograđeni žičanim kolutima, presjekli su blage padine brda, a ispod njih su presječeni i tokovi voda koje se skupljaju u brdima za vrijeme kiša. Naselja su popila te vode, pa one ne stižu do polja žita u dolini. Izvori u palestinskim selima presušuju, masline daju manje ploda, zemlja oko kuća pretvara se u kamenjar. Gledajući naselja na brdima obraslim u zelenilo shvatio sam zašto Mahmud Abas kaže: “Ne možemo da koristimo kišnicu koja pada na našu zemlju.”

Jevrejska naselja imaju višestruku namjenu i službu, ali nije nevažna ni ta dominacija nad prirodom. Kolonisti čine sve da dominiraju nad životima i okolinom Palestinaca, kojima presijecaju vitalne puteve i tokove. Ovaj put na prilazima njihovom najvećem gradu bio je godinama zatvoren, pa su seljaci morali pješice, ili na magarcima, ići na nabluski bazar da prodaju ljetinu. Ni djeca nisu mogla stići do škole. “Evo, na ovoj kontrolnoj tački pored koje smo mirno prošli”, kaže mi Palestinac, “za vrijeme intifade porodila se jedna žena iz sela Salem, nisu dali da je odvezu u porodilište”.

Nisam osjetio da je setlerska filozofija dominacije stigla u sam Nablus. Palestinci iz Nablusa kažu da se taj grad hrabrije nego ijedan drugi nosi s izraelskom okupacijom. Uzor im je gradonačelnik Basam Šaka, koji je prošao kroz jordanske i sirijske zatvore i progonstvo, a onda ostao bez obje noge u eksploziji bombe, koju su Jevreji iz radikalnog Gush Emunima podmetnuli u njegov automobil. Istog dana je u Ramalahu njegovom kolegi Kerimu Halafu eksplozija odnijela jednu nogu. Bilo je to 1980. godine, za vlade Menachema Begina.

Guverner oblasti Nablus Džibril al-Bakri pričao nam je o totalnoj blokadi grada za vrijeme druge intifade i trodnevnoj bici s izraelskom vojskom oko izbjegličkih logora i gradskog centra, Kasbe. “Tek kad su dovukli pojačanja uspjeli su da osvoje grad i poruše šezdeset zgrada, pored ostalih i palaču Abdul Hadi”, kaže. “Naši bi momci namamili njihova oklopna vozila u uske sokake Kasbe, a onda izlijetali i napadali. Izraelci su se svetili zato što je iz Nablusa bilo najviše šehida.”

Na godišnjici Arafatove smrti

Nabluska Kasba je napola srušena, okrnjen je njen izgled po kome je bila jedinstvena među istočnim bazarima. Danas je malo ostalo od onog, kako pričaju mještani, spleta uličica koje su gledale jedna u drugu, pa se stvarao utisak da grad ima na hiljade dućana. Kad sam se raspitivao za gradske zidine, rekli su da je i po tome Nablus bio jedinstven. Nikad nije imao zidine, nego se branio svojim unutrašnjim labirintom. Izraelci su im uništili i desetine malih fabrika sapuna od maslinovog ulja, koji su na cijelom Levantu još od desetog vijeka poznati kao sabun nablusi. Vijekovima su pravljeni u istom obliku i veličini, četiri sa šest centimetara. I danas je to glavni izvozni proizvod tog područja, ima dvije hiljade malih porodičnih radionica. Guverner Al-Bakri nas je odveo u slastičarnicu i počastio poznatom poslasticom knafom, koju su Osmanlije nosili čak do Stambola. Pravi se od sira zaslađenog medom, posipa naribanom narandžinom korom i pistaćima, pa se još po vrhu zalije agdom. Na Srednjem istoku vole slatkiše, a vole ih i oni koji tamo zađu. Običaj je da se u goste ili u posjet rodbini nose afijonski lokumi s orasima, damaščanske sitne hrskave baklave, ili ove nabluske knafe s okusom narandže.

Na padinama Nablusa – u tom gradu čovjek se stalno uspinje i spušta, kao u staroj Bursi ili na sarajevskom Vratniku – zbili su se, ili se tako vjeruje, neki događaji koji su kršćanima veoma sveti. Poznaje ih i islam, a Jevreji neke priznaju, a neke odbacuju. Nema nikakvog zemaljskog traga, ali Jevreji vjeruju da je upravo tu, u Šekemu, kako oni zovu Nablus, Bog dao svoja obećanja njihovim patrijarsima, da su tu negdje braća prodala Josipa u roblje i da se tu iskvarila vjera Jevreja po povratku iz babilonskog ropstva. Kršćanima je osobito svet Jakovljev zdenac, ili Jakubov bunar za muslimane, pa sam pošao da ga vidim, pošto je legenda koja se oko njega plela dio opšte kulture i lektire, a i jedan od čestih motiva klasičnog slikarstva. Priča o Isusu i Samarićanki nastala je na tom bunaru gdje je, kako se vjeruje, Isus na putu u Galileju svratio da utoli žeđ. Jedna žena koja se tu zatekla upitala ga je: “Kako ti, Jevrej, išteš piti od mene Samarićanke?” Tako je pitala pošto je tada između Judeje i Samarije vladalo neprijateljstvo. Na to joj je neznani putnik otkrio da je on Mesija koga očekuje iskvareni ljudski rod. Tako je Mesija ili Mehdi prolazio kroz sve vjere i vremena, a među pravovjernim Jevrejima ima onih koji misle da državu Izrael nije trebalo stvarati dok se ne pojavi Mesija.

U Izraelu i dijaspori ima Jevreja koji se ne slažu s cionističkom tvorevinom kakva je ona danas, ali je malo onih koji se ne slažu da treba da imaju državu, i to upravo Izrael. Na ceremoniji povodom godišnjice Arafatove smrti u Ramalahu, iza mene su cijeli red ispunili pripadnici malobrojne sekte Naturei Karta, koja nije samo protiv cionizma, nego čak poziva na mirno ukidanje Izraela. Oni su dio šire jevrejske zajednice Haredi. Strah ih je da sekularni nacionalizam ne istisne iskonsku jevrejsku vjeru, imaju svoj centar Beit midrash u Jerusalimu, česti su gosti Palestinaca i molili su se za Arafatovo ozdravljenje ispred bolnice u Parizu. Njihovo je uvjerenje da zemlja pripada onima koji na njoj žive vijekovima – Palestincima.

Gerizim gora iznad Nablusa skriva još jednu relikviju iz stare ere. Tamo je hram posljednjih živih Samarićana, njih nekoliko stotina. I danas, kao i u Isusovo doba, od njih kao otpadnika zaziru kršćani, a preziru ih, kao i tada, pravovjerni Jevreji. Oni sami, naprotiv, smatraju da su pravovjerni nasljednici Tore, pošto ne priznaju ni Talmud ni rabinske spise. Očuvali su čak i samarićanski alfabet. Za sebe vjeruju da su jedini starosjedioci, Beni Israil, koji nisu nikad protjerivani iz Svete zemlje. Malo ko se penje na Gerizim osim tih Samarićana, čiji se starješina Husni Koen ovih godina trudi da ih spasi od nestanka i genetskih bolesti zbog sklapanja braka unutar zajednice. Uspio je da putem društvenih mreža privuče nekoliko djevojaka Ukrajinki i Ruskinja da zasnuju porodice s pripadnicima tog neobičnog mikrosvijeta. A što je još zanimljivije za nas s Balkana, vidio sam na snimku vjerskog obreda u hramu na Gerizimu kako ti Samarićani nose fesove i ahmedije i zaogrću se bijelim džubetima, kao da pripadaju nekom osmanlijskom derviškom redu.

Na izlasku iz Nablusa moji palestinski saputnici samo su rukom pokazali na brdo Gerizim, načinivši pokret kakvim se nešto tjera od sebe, kao da kažu: “Samo neka su daleko od nas!”

I dok se na brdu Gerizim živi kao u starozavjetno doba, ima jedno drugo, između Nablusa i Ramalaha, na kojem se podiže naselje 21. vijeka nove ere. Na moje pitanje “A gdje je taj čuveni budući grad Ravabi, koji podiže najbogatiji Palestinac?”, prijatelj mi odgovara: “Ne vidi se s puta, možda sad prolazimo pored njega. Prvi stanari bi trebalo uskoro da usele, ali se pojavio problem vode, ne daju Izraelci da se pripoji vodovod, a oni mogu koliko hoće da je imaju u svojim naseljima na našoj zemlji. Postoji i problem pristupnog puta od pola kilometra, pošto taj kraj pripada zoni C, na kojoj, kao što znate, Izraelci imaju civilnu i vojnu kontrolu. A ima tu i problema s naše strane, ljudi se bune zato što Masri sarađuje s Izraelcima, suprotno bojkotu kojeg se pridržavaju mnogi na Zapadu.”

Očito je da takvi projekti ne prolaze lako dok nema mira. Bašar Masri, palestinski multimilioner, koji svojim i novcem države Katar podiže supermoderan grad za četrdeset hiljada građana buduće Palestine, bori se s otporom s obje strane. Projekat je zamišljen kao doprinos “ekonomskom miru”, ali ni za takav mir još nema političke volje s izraelske strane, iako je Masri zaposlio izraelske arhitekte, konsultante i građevinske firme, što se, opet, ne sviđa njegovim Palestincima. Masri je iz Nablusa, učestvovao je u intifadama, školovao se u Americi, a pripada generaciji Palestinaca koji smatraju da se nenasiljem i razvojem takođe može boriti protiv okupacije. “Iako sam i ja bacao kamenje”, kaže, “vjerujem u nenasilnu borbu. Moramo postati više sofisticirani u traženju načina borbe protiv okupacije. Podizati gradove na svoj način znači boriti se protiv okupacije.”

Planovi o Rivijeri

Tako sam o Nablusu, najvećem palestinskom gradu na Zapadnoj obali, pisao 2013. godine u u putopisnom dodatku knjige “Palestinska Nakba”. Taj odlomak prenosim danas u Oslobođenje zato što je iz godine u godinu, čak iz dana u dan, sve mnogo gore od onog što sam vidio 2013. Sve što se od tada događalo Palestincima, pogotovo tokom posljednje tri godine koliko traje genocid u Gazi, pokazuje da se s još većim ubrzanjem nastavlja stari cionistički projekat njihovog etničkog čišćenja. I to ne samo projekat okupacije, nego i aneksije. Zvanično je proglašena samo aneksija Istočnog Jerusalima, ali i Zapadna obala je de facto anektirana. Oslobođena nezavisna država Palestina može egzistirati i bez Gaze, znaju to oni koji su je pregazili uzduž i poprijeko i oni koji na njenim ruševinama planiraju da podignu američku Rivijeru.

Uz aminovanje američke administracije, podižu se nove jevrejske kolonije koje su prekrile gotovo sve prostore koji su bili obilježeni zelenom bojom na mapi Zapadne obale. Nablus se drži, ali je okružen s deset kontrolnih vojnih punktova, desetinama željeznih kapija i zemljanih barijera. Uspostavljen je pravi kolonijalni pojas oko tog grada, a u njegovoj okolini je od početka 2016. bilo preko dvije hiljade incidenata i napada kolonista na palestinska sela. Avgusta ove godine, u selu Kusra, razjareni setleri upadali su u kuće Palestinaca, ohrabreni od predsjednika izraelske vlade Netanyahua i njegovih ministara.

Za Netanyahua poslije ovoga što se događa u Gazi više niko ne sumnja da sprovodi nepisani zavjet svog oca Benziona, koji je krajem tridesetih godina prošlog vijeka bio lični sekretar Vladimira Jabotinskog, čuvenog osnivača militantnog Revizionističkog cionističkog pokreta. Četrdesetih godina Benzion Netanyahu bio je šef američke Nove cionističke organizacije, koja je lobirala za podršku i pomoć za uspostavu izraelske države. Nije nosio pušku i eksploziv kojima su se služile udarne paravojne cionističke grupe kao Irgun i Stern Gang, ali jeste pružao akademsku i ideološku pomoć njihovim vođama, Menachemu Beginu i Jitzaku Shamiru, budućim premijerima Izraela. Za nas koji se bavimo semitskim jezicima biva jasno i zašto je Benzionov otac svom sinu dao to ime, pošto bi njegova arapska varijanta glasila Binsahjun, odnosno Ben Cion.

Pa šta još reći za sistematsko etničko čišćenje palestinskog naroda, osim bojazni da se Izrael ne otme iz američkog matičnog okrilja, čak za mandata predsjednika Donalda Trumpa. Američki predsjednik je, u trenutku rijetkog izliva nezadovoljstva zbog neposlušnosti njegovih naredbi, rekao da Izrael možda ne bi postojao da mu Amerikanci nisu pomogli u ratu protiv Irana juna prošle godine. U svijetu kakav je ovih nekoliko godina, od ruske invazije na Ukrajinu i genocida u Gazi, kako je dospio na ivicu provalije kao početkom 1910-ih i krajem 1930-ih godina, ako doživimo neki novi, još teži kolaps ispreturanog svjetskog poretka, i mapa Srednjeg istoka će se, kao i tada, ponovo iscrtavati.

Tako su sredinom 1940-ih Irgun i druge cionističke militantne grupacije ustale protiv Britanaca. Koliko god bili odgovorni za otvaranje puta stvaranju izraelske države Balfourovom deklaracijom 1917, Britanci su naredne tri decenije pokušavali da ograniče naseljavanje Jevreja na prostore istorijske Palestine. Oni su im, međutim, podmetnuli eksploziv pod jerusalimski hotel King David i usmrtili vrh njihove mandatorne administracije i komande, kako bi krenuli u u teror i progon palestinskog naroda i pripremili teren za proglašenje izraelske države 15. maja 1948. Kulminacija tog pohoda bio je mjesec dana ranije počinjeni masakr sela Deir Jasin. Premijer Menachem Begin će kasnije reći: “Masakr ne samo da je bio opravdan, već država Izrael ne bi postojala bez pobjede u Deir Jasinu.”

Pošto sam opis putovanja u Nablus završio izvjesnom nadom u bolju budućnost palestinskog naroda, onim projektom Ravabi kojeg je započeo Bašar Masri, tada najbogatiji Palestinac, bio je red da se raspitam dokle je stigla njegova realizacija. I dalje je to najveći infrastrukturni projekat u palestinskoj istoriji, ali je do prije pet-šest godina ostvaren samo djelimično. U naselje koje bi trebalo da preraste u grad 40.000 Palestinaca, uselilo ih se samo četiri hiljade. S obzirom na ono šta se događa u Gazi i ko vlada Izraelom, teško da će ih ikada biti više. Kao i prije petnaestak godina, Bašar Masri danas kaže da je i dalje “realnost okupacije” najveća prepreka.

Ima još nešto po čemu se Palestinci odlikuju i razlikuju od ostalih arapskih naroda, osim alžirskog koji se sam izborio za nezavisnost, pa i drugih naroda koji to nisu uspjeli. Ako je revolucija koju su Alžirci vodili protiv Francuza antikolonijalna, palestinska je postkolonijalna, pa će i oni pobijediti Izraelce, ako se jednom oslobode slijepe podrške militantnom cionizmu, onom kada ga je predvodio Jabotinski, a danas Benjamin Netanyahu.

Amidžina pekara

To je njihov sumud, koji bi se mogao prevesti kao nepokolebljivost, upornost i odlučnost zajedno. Taj sam neizostavan simbol njihovih pjesama otpora slušao početkom 1970-ih, kako ga Arafatovi komandosi pjevaju dok marširaju u jednom šumarku na Zapadnoj obali. Pomoću tog simbola nisu se dali pokoriti ni otimanju svoje zemlje za britanskog mandata, ni asimiliaciji u more arapskog nacionalizma, ni progonu sa svojih ognjišta za vrijeme prvog 1948, i svih narednih ratova, sve do genocida u Gazi, da se zatre taj njihov sumud. Evo u Gazi, gdje decenijama tavore u najvećem otvorenom logoru, dva miliona ih, skoro tri godine, izraelska armada razgoni s jednog na drugi kraj enklave ne veće od jadranskog ostrva Krk. Ali Palestinci ne bježe iz tog paklenog kruga i ginući se odupiru pokušajima da ih ne rasele Izraelci, ali ni njihova arapska braća.

Za vrijeme onog putovanja u Palestinu, prije petnaestak godina, u džamiji Al-Aksa sam, zajedno sa Nadirom Salajme, sreo jednog postarijeg Palestinca iz starog Jerusalima. Kao i mnogi drugi Palestinci, ni on se ne da protjerati iz svog grada, iako su ga Izraelci priključili svom istočnom dijelu, a predsjednik Trump im aminovao aneksiju. Sjedio je na klupici, nije više mogao klanjati stojeći. Nadir vodi udruženje Palestinaca koji su studirali u Jugoslaviji, a taj starčić je njegov stric Hadž Abdeldžavad Salajme. Vlasnik velike pekare u Istočnom Jerusalimu, koji uporno odbija da je proda Jevrejima, rekao je, iako mu nude milione dolara. Nedavno sam nazvao Nadira da ga pitam je li mu živ amdiža i šta je bilo s pekarom. “Jeste, živ je, ima 85 godina, iako još pobolijeva”, kaže. A za pekaru odgovara: “Nije prodao, ne daj Bože, blizu mu je i kuća, mada mu Izraelci nude petnaest miliona dolara.” Kud će očitiji primjer kako se taj narod ne da protjerati iz svog grada, iako su ga Izraelci anektirali, a predsjednik Trump aminovao. Oni vjeruju da će doći dan kada će tu konačno biti ukopan i Jaser Arafat. Na brežuljku Mukata je za vrijeme Druge intifade bio zatočen, pa je tu poslije smrti i sahranjen. Prilikom obilježavanja devete godišnjice Arafatove smrti, našao sam se u masi gostiju i Palestinaca koji su došli da odaju poštu ili prouče fatihu u njegovom mauzoleju, odmjerenih nekultnih dimenzija, izgrađenom od jerusalimskog bež kamena. Njegov grob je položen na željezničke trake, a s tri strane okružen vodom, što treba da simbolizira namjeru da se jednom premjesti u Jerusalim. Želio je da se tamo sahrani, ali Izraelci nisu dozvolili.

Tako se održava i čuva nepokolebljivost Palestinaca koju izražavaju onim sumudom. Mada okrnjena možda više nego ikada dosad, ne napušta ih nada. I ovom se prilikom sjetim kako je vidi veliki palestinski, arapski i svjetski pjesnik Mahmud Derviš. Primajući u Sarajevu, nekoliko mjeseci prije smrti, posljednju poetsku nagradu Bosanski stećak, rekao je da jeste pesimist, ali da ga nikad ne napušta nada koju vidi čak i u cvijetu što izviruje iz kamenog podzida, negdje u okupiranoj Palestini, dok ispred maršira do zuba naoružana kolona izraelske vojske.

Izvor: Oslobođenje